Autorem tekstu jest: Joanna Kukowska
Najbardziej niebezpiecznym człowiekiem nie jest ten, który nie zna odpowiedzi, lecz ten, który przestał zadawać pytania.
To zdanie wraca do mnie zawsze wtedy, gdy ktoś pyta, po co właściwie jest język polski. Pytanie pojawia się regularnie – czasem wypowiedziane półgłosem na szkolnym korytarzu, czasem z nutą buntu przed realizacją wymagającego zadania, innym razem, całkiem serio, przez rodziców.
Po co analizować wiersze? Czytać książki sprzed stu czy dwustu lat, skoro świat zmienia się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej?
To są dobre pytania. Znacznie lepsze od odpowiedzi, które zwykle się na nie udziela.
Najłatwiej powiedzieć: „żeby zdać maturę”. Tyle że jeśli przez kilka lat edukacji przygotowujemy młodych ludzi wyłącznie do jednego egzaminu, który kończy się zaznaczeniem odpowiednich kratek, to znaczy, że szkoła poniosła porażkę. Razem z nią przegrał również język polski.
A przecież nigdy nie chodziło o książki.
Literatura uczy zadawać pytania
Literatura jest tylko narzędziem. Przypomina mapę, na której kolejne pokolenia zostawiały ślady swoich lęków, marzeń, błędów i nadziei. „Lalka”, „Dżuma”, dramaty Szekspira, współczesne reportaże czy poezja nie są zestawem lektur do odhaczenia. To zapis pytań, które człowiek od stuleci zadaje samemu sobie. Jak żyć? Jak kochać? Czym jest odpowiedzialność? Czy dobro zawsze wygrywa? A jeśli nie, to czy mimo wszystko warto pozostać przyzwoitym?
Zmieniają się dekoracje. Inne są miasta, technologie i język codzienności. Człowiek pozostaje jednak zaskakująco podobny. Dlatego dobra literatura starzeje się znacznie wolniej niż większość wiadomości, które dziś przewijamy na ekranach telefonów.
Interpretacja zamiast jednej poprawnej odpowiedzi
Od lat zastanawia mnie, dlaczego w szkolnej pamięci tak mocno utkwiło pytanie: „Co autor miał na myśli?”. Współczesna krytyka literacka już dawno symbolicznie pogrzebała autora i odeszła od poszukiwania jednej właściwej odpowiedzi. Znacznie ciekawsze okazuje się pytanie: „Co ty dostrzegłeś w tym tekście?”.
To zasadnicza różnica.
Literatura nie jest sejfem z jednym poprawnym szyfrem, który zna wyłącznie prowadzący zajęcia. Niejednokrotnie mówię uczniom, że bardziej przypomina lustro. Każdy ujrzy w nim coś odmiennego, ale nie wszystko, co odbije się w tafli, będzie równie przekonujące. Stąd, interpretacja wymaga argumentów, uważności i znajomości kontekstu. Nie po to, żeby za wszelką cenę mieć rację, lecz w imię samoświadomości i samodzielnego myślenia.
Współczesnemu światu nie trzeba informacji, bo tych mamy więcej niż kiedykolwiek wcześniej. Telefon w kieszeni odpowiada szybciej niż encyklopedia, sztuczna inteligencja napisze streszczenie, przygotuje plan rozprawki, poprawi błędy, a internet w kilka sekund przypomni datę bitwy albo nazwisko bohatera. Problem polega na tym, że wiedza nie jest tym samym, co mądrość. Zapominają o tym dorośli, a skąd mają o tym wiedzieć młode jednostki?
Informacja odpowiada na pytanie „co?”. Myślenie zaczyna się dopiero wtedy, gdy pytamy „dlaczego?” i „co z tego wynika?”. Między tymi pytaniami mieści się właściwie cała edukacja.
Czy sztuczna inteligencja zastąpi język polski?
Coraz częściej słyszę również inne pytanie: czy sztuczna inteligencja zabierze nam język polski? Być może odbierze część zadań. Będzie pisała streszczenia, układała plany wypowiedzi, poprawiała stylistykę i ortografię. Trudno uznać to za katastrofę, jeśli przez lata uznawaliśmy, że najważniejszym celem lekcji języka polskiego jest stworzenie poprawnego tekstu, to rzeczywiście algorytm zrobi to szybciej od człowieka.
Język polski nie jest przedmiotem o poprawności, lecz o rozumieniu – siebie, drugiego człowieka i świata. Tego nie da się przeżyć za kogoś. Można podsunąć interpretację, streścić powieść albo wyjaśnić metaforę, ale nie sposób przejąć cudzego doświadczenia ani zastąpić procesu dojrzewania gotową odpowiedzią.
To powód, dla którego literatura pozostaje tak niewygodna. Nie rozdaje prostych recept i nie utwierdza nas w przekonaniu, że świat jest łatwy do uporządkowania. Wręcz przeciwnie – skutecznie psuje odpowiedzi, które wydawały się oczywiste.
Dlaczego literatura jest dziś tak potrzebna?
Czytając „Zbrodnię i karę” Fiodora Dostojewskiego, szybko odkrywamy, że człowiek, którego chcieliśmy osądzić po pierwszych rozdziałach, zaczyna budzić współczucie. „Lalka” Bolesława Prusa przestaje być historią nieszczęśliwej miłości, a staje się opowieścią o złudzeniach, ambicji i samotności. Natomiast, Hamlet, dawno przestał być wyłącznie bohaterem dramatu. Stał się nie tylko symbolem chwili, w której każdy z nas musi podjąć decyzję, ale – przede wszystkim – pierwszym literackim egzystencjalistą.
Literatura odbiera nam komfort prostych ocen. I być może dlatego tak bardzo jej dziś potrzebujemy. Każdy człowiek opowiada sobie jakąś historię. Nie tylko wtedy, gdy pisze pamiętnik czy powieść, ale każdego dnia, często zupełnie nieświadomie: „nie nadaję się”, „zawsze wszystko psuję”, „muszę być najlepszy”, „ludzie i tak mnie ocenią”. Psychologowie nazywają to tożsamością narracyjną – przekonaniem, że budujemy siebie z opowieści, które sami snujemy o własnym życiu.
Literatura uczy rozpoznawać rozmaite narracje: te zapisane na kartach książek i te, które nosimy w sobie. A człowiek, który potrafi dostrzec, w jaki sposób opowieść wpływa na jego myślenie, trudniej ulega manipulacji. Wie, że każda historia została przez kogoś opowiedziana z określonego miejsca i z określoną intencją.
To zresztą jedna z najważniejszych lekcji języka polskiego.
Język polski uczy samodzielnego myślenia
Od lat powtarzam uczniom, że argumentowanie nie służy wygrywaniu dyskusji. Znacznie cenniejszą umiejętnością jest gotowość do zmiany własnego zdania, kiedy pojawią się lepsze argumenty. Paradoksalnie, właśnie tego uczymy się najrzadziej. Coraz częściej rozmawiamy nie po to, by zrozumieć drugiego człowieka, lecz po to, by jak najszybciej odpowiedzieć. W przestrzeni publicznej, a zwłaszcza w internecie – błyskotliwa riposta wyparła cierpliwe dochodzenie do prawdy.
Literatura proponuje coś zupełnie innego. Zmusza do uważnego czytania, dostrzegania niuansów i szukania sensów ukrytych pod powierzchnią słów. Pokazuje, że człowiek niemal nigdy nie jest jednowymiarowy, a najciekawsze pytania rzadko mają proste odpowiedzi.
To tłumaczy również, dlaczego sama tak bardzo wierzę w konteksty. Powtarzam często za Immanuelem Kantem, że „punkt widzenia zależy od miejsca siedzenia”, choć dziś powiedzielibyśmy raczej, że zależy od perspektywy. Gdy podczas lekcji, obracam w dłoni filiżankę, jedni widzą jej uszko, inni gładką porcelanę. Nikt nie kłamie. Każdy opisuje to, co naprawdę widzi. Dopiero kiedy zaczynamy rozmawiać i zmieniać miejsce, odkrywamy, że obraz jest większy niż nasze pierwsze wrażenie.
Z literaturą jest podobnie. Rzecz nie w tym, by wszyscy dostrzegli dokładnie to samo, lecz o gotowość, by zobaczyć więcej niż na początku.
Czego naprawdę uczymy się na języku polskim?
Nie wszystko, co ważne, można zmierzyć. Nie istnieje skala ocen dla empatii, zachwytu czy dojrzałości. Nie sposób sprawdzić testem chwili, w której nagle rozumiesz bohatera, choć jeszcze kilka stron wcześniej wydawał ci się całkowicie obcy. Na szczęście, człowiek nie jest arkuszem egzaminacyjnym, nawet jeśli szkoła czasami sprawia takie wrażenie.
Czego więc uczymy się na języku polskim?
Owszem, czytamy, piszemy i interpretujemy teksty. To jednak tylko narzędzia. Ich prawdziwym celem jest nauczenie czegoś znacznie trudniejszego: moralności rozumianej nie jako zbiór gotowych zasad, lecz jako umiejętność zadawania pytań o dobro, odpowiedzialność i konsekwencje własnych wyborów. Literatura od wieków stawia człowieka w sytuacjach, w których nie ma prostych odpowiedzi i łatwych ocen. Uczy zatrzymania się w świecie, który nieustannie przyspiesza, zadawania pytań tam, gdzie wszyscy oczekują natychmiastowych odpowiedzi oraz patrzenia z różnych perspektyw, nawet wtedy, gdy najwygodniej byłoby pozostać przy własnej.
To dlatego tak wysoko cenię odwagę. Samodzielne myślenie zawsze wymaga odwagi – czasem większej niż powtarzanie cudzych opinii. Łatwo jest mówić to, co chce usłyszeć większość. Znacznie trudniej przyznać, że czegoś nie wiemy, że się wahamy albo że po wysłuchaniu drugiego człowieka zmieniliśmy zdanie.
Literatura uczy odpowiedzialności i empatii
Być może za kilka lat nie będziesz już pamiętać powodów powstawania „Lalki” ani nazw wszystkich środków stylistycznych. I naprawdę, nie uważam tego za największą stratę (mimo przedmaturalnej demonizacji tematu). Znacznie ważniejsze będzie to, czy potrafisz uważnie słuchać, odróżniać argument od manipulacji, fakt od interpretacji oraz dostrzegać moralny wymiar ludzkich wyborów. Czy potrafisz zatrzymać się przy pytaniu, co jest słuszne, za co ponosimy odpowiedzialność i jak nasze decyzje wpływają na innych ludzi.
Literatura, bowiem, to nie tylko nauka myślenia. Literatura uczy także wrażliwości moralnej. Pokazuje konsekwencje ludzkich decyzji, pozwala spojrzeć na świat oczami drugiego człowieka i zmusza do konfrontacji z pytaniami, przed którymi nie można uciec. Właśnie dlatego sensem lekcji języka polskiego nie jest interpretacja tekstów, lecz kształtowanie człowieka, który potrafi myśleć samodzielnie, ale jednocześnie pamięta, że jego wybory zawsze dotyczą także innych.
Najgorzej byłoby więc zdać wszystkie egzaminy z języka polskiego i przegapić jego najważniejszą lekcję: że człowiek, który przestał pytać, bardzo szybko zaczyna mieć pewność, której nie powinien…
Są przedmioty, które przygotowują do wykonywania zawodu. Są takie, które pomagają zrozumieć świat. Język polski przypomina natomiast o czymś jeszcze ważniejszym – że zanim zostaniemy lekarzami, informatykami, prawnikami czy nauczycielami, najpierw jesteśmy ludźmi. I właśnie dlatego warto się go uczyć. Nie dla ocen, nie dla egzaminów, ale dla życia.
A ja jako nauczyciel języka polskiego w Liceum „Edukacja” – po prostu – lubię patrzeć, jak rosną Wam skrzydła.
Serdeczności i do zobaczenia w 303!
Autorem tekstu jest Nauczyciel: Joanna Kukowska
